Việt Nam là một trong năm nước hạnh phúc nhất?

Dạo trước có thời báo chí VN đồng loạt đăng tải tin tức rằng Việt Nam xếp vào 5 nước hạnh phúc nhất thế giới, dựa theo "chỉ số hành tinh hạnh phúc" do tổ chức Quỹ kinh tế mới (New Economics Foundation) xếp hạng. Dù bạn có cảm thấy hạnh phúc thật sự hay không thì đây cũng là một niềm tự hào với nhiều người và là một sự bất ngờ với nhiều người khác. Nhưng cho dù cảm giác của bạn ra sao, tôi cho rằng cũng không hại gì nếu chúng ta thử tìm hiểu xem "chỉ số hành tinh hạnh phúc" thật ra là như thế nào...

Chỉ số hành tinh hạnh phúc (Happy Planet Index - HPI) là gì?

Có rất nhiều người, cũng như nhiều tờ báo ở Việt Nam, lấy cái HPI này ra để nói rằng người VN là một trong năm nước hạnh phúc nhất thế giới, hoặc rằng người Việt Nam hạnh phúc nhất châu Á!!! Tôi cá là những cái đầu đặc đó còn thiếu tư duy tự tìm hiểu đến mức không chịu google thử xem HPI là cái khỉ gì nữa...

HPI không phải là thước đo hay chỉ số hạnh phúc của con người! Nó được đặt ra nhằm thể hiện hiệu suất sử dụng tài nguyên sinh thái trong việc tạo ra hạnh phúc (environmental efficiency of supporting well-being). Nói cách khác, HPI chỉ ra tỷ lệ tương quan giữa hai "đại lượng" (tôi dùng tạm từ "đại lượng" cho dù hạnh phúc là một khái niệm thật ra không dễ cân đong đo lường): một là việc tác động đến sinh thái, hai là việc con người trở nên thỏa mãn; đối tượng của hạnh phúc ở đây không phải là con người, mà là hành tinh xanh (dĩ nhiên là hành tinh sẽ khó mà hạnh phúc nếu bị tác động khai thác quá nhiều). Từ điểm này mà suy thì không những HPI không nói lên mức độ hạnh phúc của con người ta, mà có khi nó còn chỉ ngược lại nữa.

Một số ví dụ về mức độ thỏa mãn

Thử hình dung thế này nhé: Chi phí để xây một tòa nhà 100 tầng phải chăng sẽ gấp 10 lần chi phí xây một tòa nhà 10 tầng? Đương nhiên là không phải vậy, ta không thể đơn giản cứ nhân 10 lần chi phí thì sẽ được một tòa nhà cao gấp 10, bởi việc xây dựng một tòa nhà cao gấp 10 đòi hỏi những nỗ lực gấp bội chứ đơn giản không chỉ gấp 10. Rõ ràng, xét về mặt hiệu quả trong việc sử dụng chi phí xây dựng, thì việc xây một tòa nhà 100 tầng không hiệu quả bằng xây 1 tòa nhà 10 tầng, cho dù cái nhà 100 tầng chắc chắn là cao hơn...

Một ví dụ khác thường được sử dụng trong những tiết học nhập môn của kinh tế học vi mô: Một tô phở đem lại một mức thỏa mãn s, nhưng hai tô phở không thể đem lại một mức thỏa mãn 2 x s, và 10 tô phở không đời nào khiến bạn thỏa mãn 10 x s, mà còn khiến cho bạn thêm ngán ngẩm... Không tin cứ thử ăn 10 tô phở xem... Nói cách khác, để đem lại thỏa mãn cho con người, việc ăn 10 tô phở rõ ràng là không hiệu quả bằng việc ăn 1 tô phở, do dù nói gì thì nói, mức thỏa mãn của người ăn 10 tô phở chắc chắn là cao hơn của người chỉ được ăn 1 tô...

Quay lại vấn đề HPI

Những ví dụ này, đặc biệt là ví dụ của kinh tế vi mô trong việc thỏa mãn trong tiêu dùng, cho ta thấy rằng khi con người càng thiếu thốn thì họ càng dễ dàng cảm thấy hạnh phúc khi đạt được một điều gì đó dẫu rằng hết sức nhỏ nhoi. Ông bà ta có câu: "Một miếng khi đói bằng một gói khi no" chính là nhằm chỉ đến trường hợp này. Một người đói thì chỉ "một miếng" cũng đủ cho họ hạnh phúc vô vàn, trong khi một người no thì cả "một gói" cũng chẳng làm sự hạnh phúc của họ tăng lên tương đương. Vậy bạn muốn làm người đói hay người no?

Ở một khía cạnh khác, mức độ hạnh phúc hiện tại của con người càng cao, thì càng khó làm cho họ hạnh phúc thêm nữa; muốn làm cho họ hạnh phúc thêm nữa phải tiêu tốn số lượng tài nguyên và chi phí cao hơn nữa, nghĩa là khi con người ở tình trạng hạnh phúc càng cao thì hiệu suất sử dụng tài nguyên để làm họ hạnh phúc thêm nữa càng giảm đi. Chúng ta có thể diễn tả điều này qua đồ thị như sau (với trục hoành chỉ mức độ sử dụng tài nguyên):

Tất nhiên, thứ gì cũng có ngoại lệ nào đỏ (ví dụ như một số nước cực nghèo nhưng vẫn cứ tham nhũng và phung phí tài nguyên một cách khủng khiếp như ở châu Phi). Nhưng khi ta xét ở mức độ tổng quát, thì một chỉ số HPI cao sẽ tương ứng với việc hạnh phúc hơn hay ít hạnh phúc hơn? Nhìn đồ thị là thấy...

Việt Nam có chỉ số HPI cao thứ 5 thế giới

Đấy là sự thật, theo số liệu năm 2009. Chúng ta có thể kể luôn "top ten": Costa Rica, Cộng hòa Dominican, Jamaica, Guatemala, Vietnam, Colombia, Cuba, El Salvador, Brazil, Honduras. Tám trong số mười nước "top ten" này (ngoại trừ Việt Nam và Brazil) là những nước xung quanh vùng biển Caribbean, và đa phần nổi tiếng là nghèo rớt (Panama là ngoại lệ)... Liệu điều đó đã đủ nói lên ý nghĩa của HPI chưa?

Còn nếu bạn vẫn "hạnh phúc" vì con số 5 này, thì đấy là quyền tự do của bạn thôi...